Nobel Ödüllerinin Tarihi Şaşırttı! İşte Şaşkına Çeviren Ödüller, Küçümsenen ve Unutulan Yazarlar

Nobel ödüllerinin tarihi
Küçümsenen ve unutulan yazarlar

Çoğu insan Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmanın büyük bir onur olduğunu söyler. Ancak ödülün tarihine daha yakından bakmak fikirlerini değiştirebilir. Birçok yayınevi Nobel Ödülü kazananların eserlerinden oluşan koleksiyonlar sunuyor. Bazı insanlar oturma odalarını altın kabartmalı deri kapaklı okunmamış kitaplarla süslemeyi sever. Birini açtığınızda Albert Camus, Gabriel García Márquez, William Faulkner, Samuel Beckett ya da Yasunari Kawabata’ya ait bir şeyler bulabilirsiniz.

Ancak Nobel ödüllü yazarların o zarif kitaplarında, çok okuyan bir bibliyofil olsanız bile, tanımadığınız bazı isimler bulabilirsiniz. Peki ya 1901 yılında ilk Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Fransız şair ve deneme yazarı Sully Prudhomme’a ne dersiniz? Ya da Verner von Heidenstam (1916), Frans Eemil Sillanpää (1939) ve Johannes Vilhelm Jensen (1944)? Giosuè Carducci (1906), Henrik Pontoppidan (1917) veya Carl Spitteler (1919) hakkında bilginiz var mı?

Bazı hak eden yazarların kendi ülkelerinde takipçileri ve okuyucuları vardır, ancak hiçbir zaman uluslararası tanınırlığa veya Nobel Ödülü’ne ulaşamazlar. Bazı eserleri çevrilmeden kalırken, diğerleri yıllardır güncellenmiş baskılar görmedi. En yüksek uluslararası edebi onur olan Nobel Ödülü’nü kazanmak, gelecekte tanınmayı ya da hevesli yazarların aradığı ölümsüzlüğü garanti etmez bu yüzden.

NOBEL ÖDÜLÜ DÖNEMLERİ

Nobel Edebiyat Ödülü sahipleri hakkında bir kitap yazan Profesör Juan Bravo, Nobel ödüllerinin unutulmasının olası nedenlerinden birinin Nobel Ödülü’nün zaman içinde geçirdiği evrim olduğunu söylüyor. Birinci Dünya Savaşı’ndan birkaç yıl sonrasına kadar ödülün çok bölgesel olduğunu söylüyor. “Nobel Ödülü akademisi zaman zaman diplomatik kriterlerden etkileniyor diyebiliriz. Nobel’i kazanan ilk 20 isme baktığımızda, Kipling (1907), Tagore (1913) ve muhtemelen Selma Lagerlöf (1909) gibi birkaç istisna dışında, çoğunlukla düşük profilli isimler görüyoruz” diyor Bravo.

Dahası, kazananlar listesinde ne kadar geriye gidersek, o kadar çok tanıdık olmayan isimle karşılaşıyoruz. Zaman toz tabakasını eleyip durulaştırmış, hafızalarını yavaş yavaş silmiştir. “Her dönemin kendine özgü ilgi alanları vardır. Eskiden en çok satanlar listesinde yer alan pek çok kitap arka raflara kaldırıldı,” diyor Madrid Complutense Üniversitesi’nde edebiyat profesörü Cristina Oñoro.
Bravo, 1920’de kademeli bir açıklık döneminin başladığını, ancak İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, özellikle Jean-Paul Sartre’ın 1964’te ödülünü aniden reddetmesinden sonra Nobel Edebiyat Ödülü’nün daha içe dönük hale geldiğini söylüyor. 1990 yılında Meksikalı yazar Octavio Paz’ın kazanmasıyla bir “küreselleşme” dönemi başladı. Bravo, “Bu, şu anda yaşadığımız gibi gerileme dönemleri olmadığı anlamına gelmiyor” dedi.

ŞAŞKINA ÇEVİREN ÖDÜLLER

Bu küreselleşme sürecinde ilk kez dünyanın farklı köşelerinden yazarlarla karşılaştık. Bu yazarlar genellikle uzak diyarlardan geldikleri için tanınmıyorlar, beceriksizliklerinden ya da zaman içinde geçerliliklerini yitirmiş olmalarından dolayı değil. Nijerya’dan Wole Soyinka (1986), Çin’den Gao Xingjian (2000) ve Mo Yan (2012) ve Tanzanya’dan Abdulrazak Gurnah’a (2021) verilen ödüller edebiyat camiasını şaşkına çevirdi ve kültür gazetecilerinin daha fazlasını öğrenmek için çabalamasına neden oldu. 20. yüzyılda Nobel edebiyat ödülü alanların yüzde 80’i ABD, Kanada veya Avrupa vatandaşı iken, Afrika, Asya ve Amerika’nın geri kalanı kalan yüzde 20’lik kısmı oluşturmaktadır. İlginçtir ki, Okyanusya’da doğan hiç kimse Nobel Edebiyat Ödülü’nü almamıştır. Ancak, artık gözle görülür bir değişim yaşanmaktadır.

Nobel Ödülleri yeni isimleri tanıtmış ve Batı toplumlarının etnosentrizmine meydan okuyarak edebi ufuklarını genişletmiştir. Son yıllarda kadın kazananlar daha yaygın hale geldi. 1990’a kadar kazananların yüzde 93’ü erkekti – tipik olarak yaşlı, beyaz Avrupalı erkekler. Avrupalılar ve Amerikalılar hala baskın olsalar da, son 15 yılda ödüllerin sadece yüzde 66’sını kazanmışlardır. Bununla birlikte, bu farklı kazananların da kendilerinden öncekilerin çoğu gibi edebi bilinmezlik içinde kaybolup gitmeyeceklerinin bir garantisi yok. “Bence son Nobel Ödülü sahiplerinden bazıları gelecekte tamamen unutulabilir. Bugünlerde bazı kitap kulüpleri dışında Soyinka, Louise Glück ya da Szymborska’yı kim okuyor ki?” diye soruyor İspanya Pompeu Fabra Üniversitesi’nde İspanyol ve karşılaştırmalı edebiyat profesörü olan Javier Aparicio Maydeu.

Yıllık ödüller açıklandığında, kaçınılmaz tartışmalar alevleniyor, hararetli tartışmalar ve görüşler ortaya çıkıyor. Aparicio, “Bence Mario Vargas Llosa gibi değerini zaten kanıtlamış bir yazarın kariyerini onaylamalılar. Şu anda verilen ödüller, bilirsiniz, yeni yetenekleri keşfetmek için, Alfred Nobel’in asıl niyetiyle örtüştüğünü düşünmüyorum” diyor. Diğerleri ise daha az tanınan isimlerin varlığının derinlik ve çeşitlilik kattığını söylüyor. Oñoro, “Edebiyat sesleri ve kültürleri paylaşmak için bir araçtır, bu nedenle Nobel Ödülü’nün ufkumuzu genişletmeye hizmet etmesinin olumlu olduğunu düşünüyorum” dedi.

HAK EDİP ALAMAYANLAR

Ödül kazanan bazı yazarlar okuyucular tarafından unutulmuş olsa da, ödülü hak eden diğer yazarlar İsveç Akademisi tarafından göz ardı edilmiştir. Bunlar arasında Haruki Murakami (bu yıl İspanya’nın Asturias Prensesi ödülünü kazandı) ve António Lobo Antunes gibi yaşayan yazarlar da var. James Joyce, Vladimir Nabokov, Philip Roth ve Javier Marías gibi saygın yazarlar için Nobel yoktu. Aparicio, “Marías, Nobel Ödülü kazanmak için gereken tüm niteliklere sahipti – birçok dile çevrilmiş büyük bir eser külliyatı ve yurtdışına seyahat ettiğinizde kitapçılarda kitaplarının cep baskılarını bile bulabilirsiniz” dedi.
Birçok yazar Nobel kazanmadan kalıcı bir miras bırakmıştır, bu da Nobel’in nihai edebi otorite olmaktan uzak olduğunu kanıtlamaktadır. “Hiçbir şekilde,” dedi Bravo. “Size sadece bir örnek vereceğim. Yirminci yüzyıl roman kanonunda beş isim var: Proust, Joyce, Kafka, Faulkner ve Virginia Woolf. Ödülü alan tek isim 1949’da Faulkner oldu.”

Nobel Edebiyat Ödülü’nün etkisini incelemek, edebi şöhretin ve diğer şöhret türlerinin mekanizmalarını anlamamızı sağlar. Bu ödül, aşkınlık ve kalıcı tanınırlık sağlamaz. Yazarlar bir dönemde öne çıkarken, başka bir dönemde unutulabilirler. Tersine, unutulmuş yazarlar yeniden keşfedilebilirken, bir ülkedeki kanonik figürler başka bir yerde önemsiz olabilir. Başarı geçicidir, “memento mori”.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

xxx